“ചെറിയമ്മ തെറ്റൊന്നും ചെയ്തിട്ടില്ല.”
എല്ലാവരുടെയും കണ്ണുകൾ അവന്റെ നേരെ തിരിഞ്ഞു.
മാലിനി അവന്റെ മുൻപിൽ ചിരിക്കാൻ ശ്രമിച്ചു.
“ഉണ്ണിക്കു കാര്യങ്ങൾ
അറിയില്ല.”
“അറിയേണ്ടത് അറിയാം.”
“ഇത് മുതിർന്നവരുടെ കാര്യമാണ്.”
“ഈ ഇല്ലത്തിന്റെ കാര്യമാണ്.”
ആദിത്യന്റെ ശബ്ദം ഉയർന്നില്ല. പക്ഷേ അതിലെ ഉറപ്പ് എല്ലാവരും ശ്രദ്ധിച്ചു.
“തൊഴിലാളികൾക്കുള്ള ധാന്യം നൽകാൻ മുത്തശ്ശിയുടെ അനുമതിയുണ്ട്. ചെറിയമ്മ അത് നടപ്പാക്കി. അതിൽ തെറ്റില്ല.”
മാലിനിയുടെ ഭർത്താവ് വിഷ്ണു തലകുനിച്ച് ഭക്ഷണം കഴിച്ചു. ലളിത ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല. സാവിത്രി ഊട്ടുപുരയുടെ അറ്റത്തുനിന്ന് എല്ലാം കേട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു.
മാലിനി ആദിത്യനെ നോക്കി.
“നീ ഇപ്പോൾ ഇവളുടെ പക്ഷമാണോ?”
“ഇവിടെ പക്ഷമൊന്നുമില്ല. ശരിയും തെറ്റുമുണ്ട്.”
“നിന്റെ അമ്മയോട് എന്തു ചെയ്തവളാണെന്ന് മറന്നോ?”
ആ ചോദ്യം വായുവിൽ കത്തിപോലെ നിന്നു.
അഞ്ജനയുടെ മുഖം വിളറി.
അപർണയുടെ കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞു.
ആദിത്യന്റെ ഉള്ളിൽ പഴയ കോപത്തിന്റെ നിഴൽ ഉയർന്നു. കറുത്ത വള അതിനൊപ്പം ചലിക്കാൻ തുടങ്ങി. അവൻ ഉടനെ മനസ്സിനെ നിയന്ത്രിച്ചു.
“എന്റെ അമ്മയോട് തെറ്റ് ചെയ്തത് എന്റെ അച്ഛനാണ്.”
മാലിനിയുടെ മുഖം മാറി.
“ചെറിയമ്മയ്ക്ക് പങ്കില്ലെന്ന് ഞാൻ പറയുന്നില്ല. എനിക്ക് എല്ലാം അറിയുകയും ഇല്ല. പക്ഷേ മരിച്ച ഒരാളുടെ തെറ്റുകളുടെ മുഴുവൻ ഭാരം ജീവനോടെ ബാക്കിയുള്ള ഒരാളുടെ മേൽ മാത്രം ഇടുന്നത് ശരിയല്ല.”
അഞ്ജന ആദിത്യനെ നോക്കി.
അവളുടെ കണ്ണുകളിൽ നന്ദിയേക്കാൾ വലിയൊരു വികാരം ഉണ്ടായിരുന്നു.
വർഷങ്ങളായി കാത്തിരുന്ന നീതി.
“ഇനി ഭക്ഷണം കഴിക്കാം,” സാവിത്രി പറഞ്ഞു.
അവളുടെ ശബ്ദം ശാന്തമായിരുന്നെങ്കിലും അത് അന്തിമതീരുമാനമായിരുന്നു.
മാലിനി വീണ്ടും ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല.
ആ സംഭവത്തിനുശേഷം അഞ്ജനയോടും മക്കളോടും തുറന്ന മോശം പെരുമാറ്റം കുറഞ്ഞു. പൂർണമായി അവസാനിച്ചില്ല. ചെറിയ വാക്കുകൾ. തീരുമാനങ്ങളിൽനിന്ന് ഒഴിവാക്കൽ. കുടുംബചർച്ചകളിൽ അവളുടെ അഭിപ്രായം ചോദിക്കാതിരിക്കൽ. അപർണയെയും അമൃതയെയും മറ്റുള്ള
പെൺകുട്ടികളേക്കാൾ താഴെയാക്കുന്ന പരാമർശങ്ങൾ.
ആദിത്യൻ എല്ലാം ശ്രദ്ധിച്ചു.
ഓരോ തവണയും അവൻ തുറന്നു തർക്കിച്ചില്ല. സുമലത അതിനെക്കുറിച്ച് മുന്നറിയിപ്പ് നൽകിയിരുന്നു.
“എല്ലാ യുദ്ധവും ഉടനെ നടത്തേണ്ടതില്ല.”
“അന്യായം കാണുമ്പോൾ മിണ്ടാതിരിക്കണോ?”
“മിണ്ടാതിരിക്കുക എന്നല്ല. ഏതു യുദ്ധം എപ്പോൾ നടത്തണമെന്ന് തീരുമാനിക്കണം. ഇപ്പോൾ നിനക്ക് അധികാരമില്ല.”
“ഞാനാണ് അവകാശി.”
“അവകാശി. കാരണവർ അല്ല.”
സുമലത അവന്റെ കണ്ണുകളിലേക്കു നോക്കി.
“നീ ഓരോ കാര്യത്തിലും അത്തമാരെ പരസ്യമായി എതിർത്താൽ അവർ അഞ്ജനയെയും കുട്ടികളെയും കൂടുതൽ വെറുക്കും. നീ ഇല്ലാത്തപ്പോൾ അതിന്റെ വില കൊടുക്കേണ്ടത് അവരാണ്.”
“അപ്പോൾ എന്തുചെയ്യണം?”
“സ്ഥാനം നേടൂ. ആളുകളുടെ വിശ്വാസം നേടൂ. ഇല്ലത്തിന്റെ കണക്കുകൾ പഠിക്കൂ. തൊഴിലാളികളെ അറിയൂ. ബന്ധുക്കളുടെ സ്വഭാവം മനസ്സിലാക്കൂ. തീരുമാനമെടുക്കാനുള്ള അധികാരം ലഭിച്ചശേഷം നിയമങ്ങൾ മാറ്റൂ.”
“അതുവരെ സഹിക്കണോ?”
“ചിലപ്പോൾ ക്ഷമ ഭീരുത്വമല്ല. ആക്രമിക്കാൻ ശരിയായ സമയം കാത്തിരിക്കുന്ന ശക്തിയാണ്.”
ആദിത്യൻ ആ പാഠവും സ്വീകരിച്ചു.
സാവിത്രിയോടൊപ്പം ഇല്ലത്തിന്റെ കണക്കുകൾ പഠിക്കാൻ തുടങ്ങി.
കൃഷിയിൽനിന്നുള്ള വരുമാനം.
കടകളുടെ വാടക.
നഗരത്തിലെ വ്യാപാരസ്ഥാപനങ്ങൾ.
തൊഴിലാളികളുടെ കൂലി.
ക്ഷേത്രത്തിനായി നീക്കിവയ്ക്കുന്ന വിഹിതം.
കുടുംബാംഗങ്ങൾക്കുള്ള ചെലവ്.
നീലകണ്ഠത്ത് മനയുടെ സ്വത്തുക്കളും ഇനി അവന്റെ മേൽനോട്ടത്തിലേക്കു വന്നു. അവിടെ പോകുമ്പോഴെല്ലാം മുത്തച്ഛന്റെ അഭാവം ആദ്യം വേദനിപ്പിച്ചു. പിന്നീട് ഓർമകൾ വേദനയ്ക്കൊപ്പം കരുത്തും നൽകി.
അച്യുതന്റെ ഗ്രന്ഥങ്ങൾ ക്രമപ്പെടുത്തി.
സ്വകാര്യകുറിപ്പുകൾ വായിച്ചു.
വെളുത്ത വളയെക്കുറിച്ചുള്ള ചില സൂചനകൾ കണ്ടെത്തി. പക്ഷേ പൂർണവിവരണം ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. പല താളുകളും ആരോ നീക്കംചെയ്തതുപോലെ ഇടവേളകൾ ഉണ്ടായിരുന്നു.