“അതാണ് എന്നെ കൂടുതൽ വേദനിപ്പിക്കുന്നത്.”
അവളുടെ ശബ്ദം ഇടറി. എങ്കിലും അവൾ തുടർന്നു.
“അസാധ്യമായിരുന്നുവെന്ന് വിശ്വസിച്ചപ്പോൾ അതിനെ സ്വീകരിക്കാൻ കഴിഞ്ഞിരുന്നു. എന്റെ ശരീരത്തിന്റെ സ്വഭാവം. ഹരിദേവന്റെ മനുഷ്യസ്വഭാവം. ഞങ്ങൾ രണ്ടുപേരും അറിഞ്ഞെടുത്ത തീരുമാനം.
ആരുടെയും കുറ്റമല്ല.”
അവൾ കൈകൾ നെഞ്ചിനു മുന്നിൽ കെട്ടിപ്പിടിച്ചു.
“പക്ഷേ ഇപ്പോൾ അറിയുന്നു. മറ്റൊരു വഴിയുണ്ടായിരുന്നു. ഒരുപക്ഷേ ഹരിദേവനോടൊപ്പം അല്ല. ഒരുപക്ഷേ ഞാൻ സ്വീകരിക്കാനാവാത്ത ഒരു വഴിയിൽ. എന്നാലും സാധ്യത ഉണ്ടായിരുന്നു.”
“സാധ്യത ഉണ്ടായിരുന്നുവെന്നത് നിങ്ങൾ തെറ്റായ തീരുമാനം എടുത്തുവെന്നർഥമല്ല.”
“എന്റെ മനസ്സിന് അത് അറിയാം.”
സുമലത നെഞ്ചിൽ കൈവച്ചു.
“പക്ഷേ ഇവിടെയുള്ള ശൂന്യതയ്ക്ക് അറിയില്ല.”
അവൾ കരച്ചിൽ തടയാൻ ശ്രമിച്ചു. കഴിഞ്ഞില്ല. ആദിത്യൻ എന്തുചെയ്യണമെന്ന് അറിയാതെ ഏതാനും നിമിഷങ്ങൾ നിന്നു. പിന്നീട് അവളുടെ അടുത്തെത്തി.
സുമലത പിന്നോട്ടുമാറിയില്ല.
അവൻ അവളെ ചേർത്തുപിടിച്ചു. ആദ്യമായി ആശ്വസിപ്പിക്കുന്ന കുട്ടിയും ആശ്വാസം സ്വീകരിക്കുന്ന അമ്മയും ആരാണെന്ന് അവന് മനസ്സിലായില്ല.
അവളുടെ ശരീരം വിറച്ചു. വർഷങ്ങളോളം അടക്കിവച്ച ദുഃഖം പുറത്തുവന്നു. ഹരിദേവന്റെ മരണം. മാതൃത്വത്തിന്റെ നഷ്ടം. മഹാദേവനെക്കുറിച്ചുള്ള വെറുപ്പ്.
ഒരു നിമിഷം മനസ്സിൽ ഉയർന്ന ഇരുണ്ട ചിന്തകളെക്കുറിച്ചുള്ള ലജ്ജ.
എല്ലാം.
“ചെറിയമ്മ തെറ്റൊന്നും ചെയ്തിട്ടില്ല,” ആദിത്യൻ പറഞ്ഞു.
“എന്റെ മനസ്സിൽ ആ ചിന്ത വന്നത് തന്നെ തെറ്റാണ്.”
“ചിന്തയും തീരുമാനവും ഒന്നല്ലെന്ന് ചെറിയമ്മ തന്നെയല്ലേ എന്നെ പഠിപ്പിച്ചത്?”
സുമലതയുടെ കരച്ചിൽ നിമിഷനേരം നിന്നു.
ആദിത്യൻ തുടർന്നു:
“കോപത്തിൽ ഒരാളെ കൊല്ലണമെന്ന് ചിന്തിച്ചവൻ കൊലയാളിയല്ല. ഭയന്നോടണമെന്ന് തോന്നിയവൻ ഭീരുവുമല്ല. നിറവേരാത്ത ആഗ്രഹത്തിന്റെ വേദനയിൽ മറ്റൊരു ജീവിതം ചിന്തിച്ചവൾ വഞ്ചകയുമല്ല.”
അവൾ പതുക്കെ അവനിൽനിന്ന് മാറി. കണ്ണുനീർ തുടച്ചു.
“എന്റെ വാക്കുകൾ എനിക്കെതിരെ ഉപയോഗിക്കാൻ പഠിച്ചല്ലോ.”
“ഗുരു നല്ലതായതുകൊണ്ട്.”
സുമലതയുടെ മുഖത്ത് വേദനയ്ക്കിടയിലും മങ്ങിയൊരു പുഞ്ചിരി തെളിഞ്ഞു.
“ഇന്ന് കണ്ടത് മറക്കൂ.”
“മറക്കില്ല.”
അവളുടെ മുഖം വീണ്ടും മുറുകി.
“എന്ത്?”
“ഓർമ മായ്ക്കരുതെന്ന് ചെറിയമ്മ
തന്നെയാണ് പറഞ്ഞത്.”
“അതിനെക്കുറിച്ച് വീണ്ടും സംസാരിക്കരുത്.”
“ചെറിയമ്മ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുവരെ സംസാരിക്കില്ല.”
സുമലത തലകുലുക്കി. അവൾ മുറിയിൽനിന്ന് ആദ്യം പുറത്തുപോയി. ആദിത്യൻ കുറച്ചുനേരം കാളികയുടെ പ്രതിമയ്ക്കു മുന്നിൽ ഒറ്റയ്ക്ക് നിന്നു. അവന്റെ മനസ്സിൽ പുതിയൊരു ചോദ്യമുണ്ടായിരുന്നു.
സുമലതയുടെ ഭാവി എന്താണ്?
ഹരിദേവനോടുള്ള സ്നേഹത്തിൽ അവൾക്ക് പശ്ചാത്താപമില്ല. പക്ഷേ പുതുശ്ശേരി ഇല്ലത്തിലെ അവളുടെ സ്ഥാനം എന്താണ്? ഭർത്താവില്ലാത്ത വിധവ. കുട്ടികളില്ലാത്ത സ്ത്രീ. കുടുംബത്തിന്റെ രഹസ്യങ്ങൾ സംരക്ഷിക്കുന്ന യോദ്ധാവ്, അല്ല ചിലർക്കവൾ ഒരു വേട്ടപ്പട്ടി മാത്രമായിരിക്കാം, ഹരിഹരൻ പറഞ്ഞതുപോലെ.
എല്ലാവരെയും പരിശീലിപ്പിക്കുന്ന ഗുരു. അവൾ മറ്റുള്ളവർക്കുവേണ്ടി ജീവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. പക്ഷേ അവൾക്കുവേണ്ടി ആരാണ് ചിന്തിക്കുന്നത്? താൻ അവളെക്കുറിച്ചുള്ള മാതൃത്വ ചിന്തകൾ വെടിഞ്ഞു അവളെ ഒരു സ്ത്രീയായി കാണണമോ? അതോ ആ ചിന്തകൾക്കുള്ളിൽ നിന്നുകൊണ്ടുതന്നെ എന്തെങ്കിലും ചെയ്യണോ? അവനു ഇപ്പോൾ ഉത്തരമില്ലായിരുന്നു.
ആദിത്യൻ കാരണവനായശേഷം സ്വത്തും നിയമവും മാത്രം മാറ്റിയാൽ പോരാ. ഈ വീട്ടിൽ ഓരോരുത്തർക്കും സ്വന്തം ജീവിതം തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള അവകാശം ഉറപ്പാക്കണം.
അഞ്ജനയ്ക്ക്. അപർണയ്ക്കും അമൃതയ്ക്കും. സുമലതയ്ക്കും.
അടുത്ത ദിവസം കളരിയിൽ സുമലത വന്നില്ല. ശരീരസുഖമില്ലെന്ന് പറഞ്ഞതായി നന്ദന അറിയിച്ചു. രണ്ടാം ദിവസവും വന്നില്ല. മൂന്നാം ദിവസം പള്ളിമേടയിൽ അന്വേഷിച്ചെങ്കിലും അവളെ കണ്ടില്ല. രാത്രി വളപരിശീലനത്തിനും വിളിച്ചില്ല.